Eleştirel düşünme, bir iddiayı kabul etmeden önce gerekçelerini, kanıtlarını ve olası alternatiflerini dikkatle değerlendirme becerisidir. “Eleştirel” kelimesi burada olumsuzlamak ya da her şeye karşı çıkmak anlamına gelmez; bir düşünceyi açık zihinle, fakat özenle tartmak demektir. Felsefe tarihinde Sokrates’ten Descartes’a, oradan bilim felsefesine uzanan geniş bir gelenek bu beceriyi besler.
Temel Unsurlar
- İddiayı açık ve anlaşılır biçimde ifade etmek
- Hangi kanıta dayandığını sormak
- Kanıtın kaynağını ve güvenilirliğini değerlendirmek
- Başka açıklamaların mümkün olup olmadığını düşünmek
- Kendi önyargılarımızın değerlendirmeyi nasıl etkilediğini fark etmek
Zihnimizin Kısa Yolları
Psikoloji araştırmaları, insan zihninin hızlı karar vermek için bazı kestirmeler kullandığını gösterir. Bu kestirmeler çoğu zaman işe yarar ama bazen sistematik hatalara yol açar. Yalnızca inançlarımızı doğrulayan bilgileri fark etmeye eğilim anlamına gelen doğrulama yanlılığı, akla en kolay gelen örneğe fazla ağırlık verme eğilimi ve bir otoriteye sorgusuz güvenme bunların başında gelir. Bu kalıplar, terapide ele alınan düşünce çarpıtmalarıyla da yakından ilişkilidir.
Sağlık Bilgisini Değerlendirirken
İnternette ve sosyal medyada sağlıkla ilgili sayısız iddia dolaşır: birkaç haftada mucizevi kilo kaybı vaat eden diyetler, tek seansta kalıcı değişim sunduğu söylenen uygulamalar ya da önce ve sonra fotoğraflarıyla tanıtılan estetik işlemler. Eleştirel düşünme, bu tür iddialar karşısında şu soruları sormayı önerir:
- Bu bilgiyi kim paylaşıyor ve bundan bir çıkarı var mı?
- Tek bir kişinin deneyimi mi, yoksa sistematik bir araştırma mı söz konusu?
- Olası riskler ve yan etkiler de anlatılıyor mu?
- Bir hekim, diyetisyen ya da psikolog bu konuda ne söylüyor?
Diyet sürecindeki beklentiler için yeme davranışı ve irade, estetik kararlarda gerçekçi beklenti oluşturmak için ise beden algısı ve estetik kararlar yazılarına göz atabilirsiniz.
Kendimize Karşı Eleştirel Olmak
Eleştirel düşünme yalnızca dışarıdan gelen bilgiye değil, kendi iç sesimize de uygulanabilir. “Ben hiçbir şeyi başaramam” gibi bir düşünceyi sorgulamak, onu bir gerçek değil bir hipotez olarak ele almak demektir. Bununla birlikte, bu tür düşünceler yoğun ve sürekli hâle gelmişse yalnızca mantık yürütmek yeterli olmayabilir; bir uzmandan destek almak yerinde olur. Bu beceriyi küçük yaşta geliştirmeye odaklanan yaklaşımlar için çocuklar için felsefe sayfasına bakabilirsiniz.